Diễn giả và hội đồng khoa học

Daniel Levy là Giáo sư Xuất sắc tại State University of New York, đồng thời là người sáng lập và giám đốc của Program for Research on Private Higher Education (Chương trình Nghiên cứu về Giáo dục Đại học Tư thục), một mạng lưới học thuật toàn cầu. Ông là tác giả của nhiều cuốn sách được xuất bản bởi các nhà xuất bản đại học danh tiếng như California, Chicago, Indiana, Johns Hopkins, Pittsburgh và gần đây nhất là Oxford (2024) với cuốn A World of Private Higher Education. Trong hoạt động tư vấn, ông từng tham gia biên soạn báo cáo chính sách về giáo dục đại học cho Asian Development Bank. Ông đã công bố hơn một trăm bài báo về chính sách giáo dục đại học, khu vực phi lợi nhuận và chính trị Mỹ Latinh. Ông cũng đã nhận được các giải thưởng dài hạn và giải thưởng trọn đời từ các hiệp hội học thuật hàng đầu trong lĩnh vực nghiên cứu giáo dục đại học và giáo dục so sánh.

Bài trình bày này đưa ra một đánh giá bao quát về sự tăng trưởng năng động của giáo dục đại học tư thục (PHE). Sự tăng trưởng này đã đưa PHE chiếm khoảng một phần ba tổng số tuyển sinh giáo dục đại học trên toàn thế giới. Tuy nhiên, đánh giá này đồng thời đề xuất một góc nhìn khái niệm mang tính gợi mở về hiện tượng này — một góc nhìn được hình thành từ hơn nửa thế kỷ nghiên cứu và viết của diễn giả về sự phát triển của khu vực tư thục: sự tăng trưởng của PHE chủ yếu phản ánh các động lực của mô hình đa nguyên – thị trường, trong khi các quan niệm chuẩn tắc chủ đạo về cách tổ chức hệ thống giáo dục đại học vẫn mang tính định hướng bởi Nhà nước.

Trước hết, bài trình bày sẽ xác định quy mô và cấu hình địa lý (theo khu vực và quốc gia) của sự tăng trưởng PHE. Trong khi châu Á và Mỹ Latinh là hai khu vực có PHE phát triển lớn nhất, thì Việt Nam lại là trường hợp có khu vực PHE tương đối nhỏ.

Tiếp theo, bài trình bày sẽ phân tích các nguyên nhân chính dẫn đến sự tăng trưởng của PHE, cũng như các “loại hình” và “dạng thức” chủ yếu mà sự tăng trưởng này tạo ra. Ở Việt Nam, các loại hình chủ yếu không thuộc nhóm tinh hoa; đáng chú ý hơn, dạng thức nổi bật lại là các cơ sở vì lợi nhuận.

Thứ ba, bài trình bày sẽ làm rõ những luận điểm cốt lõi của hai mô hình định hướng Nhà nước và đa nguyên – thị trường về quy mô và cấu trúc của hệ thống giáo dục đại học. Mỗi mô hình đưa ra những dự báo thực nghiệm gì, và dựa trên những nguyên tắc chuẩn tắc nào để nhìn nhận mối quan hệ công – tư?

Thứ tư, bài trình bày sẽ phân tích mức độ mà sự tăng trưởng và vận hành thực tế của PHE phù hợp với các nguyên tắc của mô hình đa nguyên – thị trường, đồng thời lệch khỏi các nguyên tắc của mô hình định hướng Nhà nước. Thực tế toàn cầu cho thấy chính mô hình thứ nhất — chứ không phải mô hình thứ hai — phù hợp hơn với sự phát triển rộng khắp và sôi động của PHE.

Thứ năm, bài trình bày sẽ xem xét cách diễn giải toàn cầu này phù hợp với châu Á và các tiểu vùng chính của khu vực, bao gồm Đông Nam Á.

Cuối cùng, bài trình bày sẽ phân tích mức độ phù hợp của những lập luận trên đối với trường hợp Việt Nam. Tuy nhiên, khác với năm phần trước, và nhằm phát huy chuyên môn của người tham dự, phần này cũng sẽ đề xuất một số câu hỏi trọng tâm để thảo luận.

Giáo sư Akiyoshi Yonezawa hiện công tác tại Viện Khoa học và Nghệ thuật Tự do, đồng thời làm việc tại Văn phòng Chiến lược Toàn cầu và là Cố vấn đặc biệt cho Hiệu trưởng Đại học Tohoku, Nhật Bản. Với nền tảng xã hội học, nghiên cứu của ông tập trung vào chính sách giáo dục đại học trong góc nhìn so sánh, đặc biệt là các trường đại học đẳng cấp thế giới, quốc tế hóa, quan hệ công - tư, cũng như đa dạng và hòa nhập trong giáo dục đại học. Ông tích cực tham gia các xuất bản quốc tế với vai trò thành viên ban biên tập của tạp chí Higher Education Quarterly và thành viên hội đồng tư vấn của các tạp chí Higher Education, International Higher Education và Policy Reviews in Higher Education.

Từ thập niên 1980, quốc tế hóa giáo dục đại học đã trở thành một xu hướng trọng tâm tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, nhiều quốc gia châu Á, trong đó có Việt Nam, đã đạt được những bước phát triển đáng kể ở nhiều phương diện: gia tăng trao đổi học thuật và dịch chuyển sinh viên quốc tế; mở rộng các cơ sở và chương trình đào tạo xuyên biên giới; thúc đẩy quốc tế hóa chương trình đào tạo; triển khai giảng dạy bằng tiếng Anh; tăng cường trao đổi sinh viên; đồng thời chứng kiến sự lan rộng mạnh mẽ của các hình thức học tập trực tuyến và học tập số. Tuy nhiên, những biến động gần đây trong tương quan quyền lực kinh tế toàn cầu, cùng với các chuyển dịch địa chính trị gắn chặt với vấn đề đồng kiến tạo tri thức và an ninh, đang từng bước định hình lại diện mạo quốc tế hóa giáo dục đại học tại châu Á.

Bài phát biểu chính này tập trung phân tích tiến trình lịch sử cũng như thực trạng hiện nay của quốc tế hóa giáo dục đại học trong khu vực. Quá trình này có mối liên hệ chặt chẽ với sự phát triển của khu vực giáo dục đại học tư thục, sự giao thoa ngày càng rõ nét giữa khu vực công lập và tư thục, cũng như các dòng dịch chuyển học thuật và sinh viên nhằm tìm kiếm cơ hội việc làm, di cư, phát triển kỹ năng, tiếp cận giáo dục chất lượng và mở rộng cơ hội nghiên cứu. Đặc biệt tại Đông Á, sự suy giảm dân số nhanh chóng, năng lực cung ứng giáo dục đại học trong nước ngày càng gia tăng, cùng với các dòng di chuyển lao động quốc tế mang tính phân tầng — từ lao động trình độ cao đến lao động phổ thông — đã khiến bức tranh quốc tế hóa trở nên phức tạp và đa chiều hơn bao giờ hết.

Từ góc nhìn của chúng ta, đâu sẽ là định hướng tương lai cho quốc tế hóa giáo dục đại học?

Những cách tiếp cận mang tính giản lược — chẳng hạn như thúc đẩy một mô hình quốc tế hóa “chủ lưu” (mainstream) hay các phê phán dựa trên lăng kính hậu thuộc địa hoặc tính bao trùm — không phải lúc nào cũng phản ánh đầy đủ thực tiễn đa dạng của giáo dục đại học châu Á. Trong khi các quốc gia ASEAN đã xây dựng những khuôn khổ hợp tác mang tính khu vực, thì các quốc gia Đông Á lại chủ yếu vận hành dựa trên các khuôn khổ cấp quốc gia riêng biệt. Trong bối cảnh đó, các trao đổi mang tính tương tác với người tham dự sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc định hình các định hướng phát triển cho tương lai.

Catherine Earl là một nhà nhân học xã hội, nhà phân tích chính sách và nhà giáo dục cộng đồng. Bà là một nhà nghiên cứu định tính giàu kinh nghiệm, đã tiến hành các nghiên cứu thực địa theo phương pháp dân tộc học và nghiên cứu cảm quan tại và xung quanh Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2000. Nghiên cứu của bà tập trung vào sự trỗi dậy của tầng lớp trung lưu Việt Nam, các dạng thức di chuyển, đô thị hóa và không gian công cộng, sự biến đổi của công việc và phúc lợi, già hóa dân số, bình đẳng giới và hòa nhập xã hội trong bối cảnh đương đại của Việt Nam và Australia. Bà hiện dẫn dắt các dự án nghiên cứu hành động về phát triển bền vững và chuyển đổi xã hội tại Thành phố Hồ Chí Minh, đồng thời thúc đẩy sáng tạo và giáo dục đại học trong khu vực ASEAN.

Bài trình bày này tiếp cận theo hướng phê phán, vượt ra ngoài cách hiểu truyền thống về khả năng thích ứng nghề nghiệp của người tốt nghiệp — vốn thường chỉ tập trung hẹp vào khoảng cách kỹ năng hoặc mức độ hài lòng của nhà tuyển dụng. Luận điểm đặt vấn đề về sự kéo dài của những cách hiểu cũ về công việc và phúc lợi như những cấu trúc mang tính hiện đại, công nghiệp hóa và hậu thuộc địa. Thông qua việc tái định hình thảo luận dưới lăng kính hậu nhân văn và giải thuộc địa, bài trình bày đề xuất một cách tiếp cận lại đối với giáo dục và việc làm trong một thế giới “vượt trên con người” trên hành tinh đang bị tổn thương. Thay vì chỉ nói về giáo dục, tốt nghiệp và sự nghiệp như những phạm trù cố định, tác giả đề xuất từ bỏ các khuôn khổ hạn hẹp này để suy nghĩ thông qua các ẩn dụ mở, mang tính lặp lại và chồng lấn. Cách tiếp cận này cho phép mở ra một cuộc thảo luận phong phú hơn về các động lực thực tiễn mà người tốt nghiệp đại học đang đối mặt ngày nay.

Khả năng thích ứng nghề nghiệp của sinh viên tốt nghiệp không còn được định nghĩa đơn thuần bằng việc nhanh chóng có được một vị trí chuyên môn có lương phù hợp với ngành học. Thay vào đó, sinh viên cần được tham gia vào thế giới lao động thực tế ngay trong suốt quá trình học, đồng thời được định hướng và hỗ trợ phát triển nghề nghiệp ngay từ sớm. Tuy nhiên, các trường đại học dường như vẫn chưa theo kịp những biến đổi của thị trường lao động, cũng như sức hấp dẫn ngày càng tăng của khởi nghiệp và nền kinh tế việc làm linh hoạt (gig economy) — nơi mang lại các giá trị như tính linh hoạt, đổi mới sáng tạo, chấp nhận rủi ro, cân bằng công việc – cuộc sống, và những lợi ích khác mà giới trẻ ngày càng coi là mong muốn, thỏa mãn, thậm chí là thiết yếu. Những yếu tố này, cùng với ba biến đổi xã hội khác, cho thấy sự đứt gãy trong cách tiếp cận về khả năng thích ứng nghề nghiệp của sinh viên tốt nghiệp.

Chuyển đổi số — bao gồm xu hướng toàn cầu hướng tới các cơ hội được hỗ trợ bởi trí tuệ nhân tạo — đang mở ra những khả năng chưa từng có: một mặt cho phép cá nhân hóa hành trình học tập và nghề nghiệp, mặt khác tạo điều kiện để các nền kinh tế đổi mới nhanh chóng nhằm giải quyết các thách thức xã hội. Tuy nhiên, trong cả hai trường hợp, sự đan xen giữa chủ nghĩa vị nhân và sự lạc quan công nghệ có thể che khuất những rủi ro, vấn đề đạo đức cũng như các mối đe dọa mới. Bên cạnh đó, các biến đổi xã hội đặc thù tại Việt Nam — như toàn cầu hóa văn hóa, già hóa dân số nhanh chóng, bình đẳng giới, đô thị hóa, dịch chuyển xã hội, phân tầng xã hội và sự gia tăng của tầng lớp trung lưu — không chỉ tạo bối cảnh mà còn làm phức tạp thêm vấn đề khả năng thích ứng nghề nghiệp của người tốt nghiệp. Cuối cùng, sự đan xen giữa quốc tế hóa và tư nhân hóa trong quá trình chuyển đổi hệ thống giáo dục đại học Việt Nam cũng góp phần định hình lại khả năng thích ứng nghề nghiệp và năng lực sáng tạo của con người.

Việc tái định hình thế giới của chúng ta như một thế giới “vượt trên con người” cho thấy những thay đổi sâu sắc trong cách con người tương tác với công nghệ và môi trường trong đời sống hằng ngày, từ đó đặt ra những cách tiếp cận mới trong việc nhìn nhận khả năng thích ứng nghề nghiệp. Ở bình diện rộng hơn, điều này đòi hỏi phải suy xét lại vai trò của trường đại học — từ một thiết chế tinh hoa của xã hội — để chuyển mình thành một hệ sinh thái tạo tác động, phục vụ lợi ích công, công bằng xã hội và sức khỏe của hành tinh.